مترجم سایت
علیمراد داوودی
ابوالقاسم فیضی
رحمت الله مهاجر
شهدای بهائی ایران
ابوالفضائل گلپایگانی
حیدرعلی اصفهانی
مری ماکسول
| در جواب بعضی اسأله ی بعضی از افاضل طرابلس شام |
| ابوالفضائل گلپایگانی - رسائل |
|
در جواب بعضی اسأله ی بعضی از افاضل طرابلس شام
بسم الله الرّحمن الرّحیم کتب بعضی افاضل طرابلس الشّام الی العالم الفاضل الشّیخ محمّد بدرالدّین الغزی حفظه الله و طلب منه ان یستفسر عن بعض عبارات مقالة ادرجت من رسائلی فی مجلة المقتطف المشهوره فی تاریخ البابیّه و هذه عبارته: نرجوکم ان تقبلوا عنّا ایدی استاذی و استاذکم علّامه الدّهر الشّیخ فضل الله افندی المحترم و تستفسروا لنا عن الفقرات الآتیه من المقالة الّتی ادرجها فی اعداد المقتطف و هی قوله عن بهاءالله و فرق بین العبادات و المعاملات فارجع حکم العبادات الی الکتاب و حکم المعاملات الی المجالس العدلیّه و قوله و منعهم عن التّسری و قوله و امرهم بالاکتفاء بزوجة واحدة و ان لایتجاوزوا عن اثنتین البتّه هل لذلک مستند شرعی ام لا. انتهی. (فنقول) اوّلاً انّ المورّخ لایسأل عن مدارک الادیان و المذاهب من حیث صحّتها و سقمها و انّما هو مسئول عن صحّة الاخبار و عدم التّحامل و التّشیع فی بیان الوقائع و الآثار و لما کثر ذکر البابیّه اثر نشر خبر قتل جلاله ناصرالدّین شاه و علم من الانباء البرقیّه ان القاتل لیس منهم بل هو من الفرقة السّیاسیّه طالبی الاصلاحات و الحرّیّه فاختلف اقوال الرّواة فی عقائد هذه الامّة و کیفیّة نشأتها فکتب کتاب الافرنج و العرب و الهند و الفرس فیها رجماً بالغیب مالوا معن المحقّق النّظر فیه لها له الامر لما یجد فی مقالاتهم من الاختلاف و لافزعه لما یری فیها من الاختلاق و یری رأی العین لهم تلاعبوا بعلم التّاریخ و عبثوا بفنّ الاخبار و ظنّوا ان طرف التّحقیق غافل عن هفواتهم و بصائر النّقد غامضة عن عثراتهم حینئذ طلب منّی حضرة العلّامة الدکتور یعقوب صروف افندی المحترم منشیء المقتطف الاغر ان اکتب مقالة فی حقیقة تاریخ البابیّه و عقائدهم و عوائدهم ممّا شاهدته فی اوقات سیاحتی فی الاقطار الشّاسعه و حققته من مخالطة الطّوائف المختلفه فکتبت هذه الوجیزة المندرجة فی المقتطف و سلکت فیها طریق الانصاف و اجتنبت عن المیل و الاعتساف و جاء بحمدالله تعالی مختصراً وافیاً خالیاً عن المدح و الاطراء او القدح و الافتراء هذه هی النّظرة التّاریخیّه فی حقیقة حالات الامّة البهائیّه و امّا النّظر العلمی الّذی به یناط جواب مسائل حضرة السّائل الفاضل فیقتضی بحثاً مدقّقاً فی انّ قیام هذا السّیّد المجید بهاءالله هل هو قیام لا صلاح الدّین و تنقیحه عن البدع و الآراء الاجتهادیّه او هو دعوة الهیّه و دیانة جدیدة و تشریع شریعة سماویّه فانّ الانظار مع وضوح الامر مختلفة فی فهم مقاصدهم کما اختلفت الاقوال فی نقل وقائعهم و عقائدهم فنتکلّم فی کلا المقامین بما فیه الکفایة و نسأل من الله تعالی حسن التّوفیق و الهدایة.
« امّا اذا کان قیام بهاءالله للاصلاح و التّنقیح » فتقضی به الظّروف و العقول السّلیمه فانّه معلوم عند اولی البصائر انّ الدّیانات ما فسدت و ما دخلت فیها البدع و الاختلافات الّا بعد بُعد اهلها عن زمان ظهور نبیّهم و اکتفائهم بآراء العلماء فی شرائعهم و عقائدهم فکلّما کان الزّمان قریباً من مرکز الوحی کان اهله ابعد من الاهواء المضلّه و کلّما کان ابعد کان اهله اقرب الی الاهواء و اکثر اتباعاً للآراء و الی هذه الحقیقة اشار النّبیّ صلّی الله علیه و سلّم بقوله ( خیر القرون قرنی ثمّ مایلیه ثمّ مایلیه) و هکذا کانت الاحوال فی الامم الماضیّه و الادیان العتیقة و البائدة و قد انذرنا نبیّنا علیه الصّلاة و السّلام عنها بقوله ( لتسلکنّ سنن من قبلکم شبراً بشبر و ذرعاً بذراع) و قد زرع بذر الاختلاف و غرس شوک الانشقاق فی هذه الحدیقة الغناء اصولاً و فرعاً فی القرن الاوّل و الثّانی من القرون الاسلامیّه و نما و ازهر فی القرن الثّالث و الرّابع و الخامس فکلّما مضی قرن زادت و تشعبت افانین الاختلاف و الافتراق و ثارت و عصفت زوابة التّشیّع و الانشقاق حتّی زالت عن المسلمین اخوتهم الدینیّه اصلاً و انفصمت من بینهم رابطة القومیّه تماماً فعامل المسلمون بعضهم بعضاً باقسی المعاملات و قتل منهم فی الحروب و الاغارات ما لایمکن احصاؤه فی المختصرات فتمّ فیهم نبأ الآیة الکریمة ( قل هو القادر علی ان یبعث علیکم عذاباً من فوقکم او من تحت ارجلکم او یلبسکم شیعاً و یذیق بعضکم باس بعض انظر کیف نصرّف الآیات لعلّهم یفقهون). و ما حدثت هذه الشّیع و المذاهب الّا بسبب اختلاف العلماء فی المسائل الاصولیّه و الفروعیّة الّتی لو امعنا النّظر فیها لوجدنا اکثرها طفیفة باردة غیر مجدیّة و خصوصاً فی المسائل الاصولیّه کاختلافهم فی احقّ الاصحاب بالخلافة فانّ الامّة انقسمت بهذا الاختلاف الی قسمین کبیرین المعبّر عنهما بالفرق الشّیعه و الفرق السّنیّه فوسع العلماء فی مسأله الامامة ساحة الجدال و شمروا للنزال فاکثروا من البحث و النّقد و ملئوا الصّحف بالنّقض و الرّد حتّی افضی الامرا خیراً بینهم الی التّفسیق و التّکفیر و انتهی بحروب هائلة یشیب من اهوالها الولد الصّغیر و العاقل اذا ترک التّعصّب الاعمی یری انّ اختلاف العلماء فی احقیّة امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام بالخلافة او الصّدیق رضی الله تعالی عنه بعد وفاتهما ممّا لایتصوّر فیه فائدة اصلا نعم یتصوّرالفائدة من البحث و المناقشة حال حیاتهما و التّبوء علی اریکة الخلافة لیتحقّق معنی المشاورة فیحفظ به الدّین و یصان به حقوق الامّه و امّا بعد وفاتهما فلا یفید الّا الانشقاق المضر و الاختلاف المهلک و هکذا سائر المسائل الاختلافیّه کاختلافهم فی ایمان ابی طالب و کفره و تفضیل بعض الصّحابه علی بعض و اختلافهم فی انّ الحرام هو رزق الاکل او لیس برزقه و ان خالق الاعمال هوالله تعالی او خالقها العباد و انّ القرآن الکریم مخلوق او قدیم الی کثیر من امثالها ممّا لا طائل تحته و لایفید البحث فیه الّا تضییع الوقت و تفریق الجامعة الدینیّه و لو نظرنا فی تاریخ حیاة سیّدنا النّبیّ علیه السّلام و الصّحابة و التّابعین رضی الله عنهم لا نجد کلمة منها دائرة علی لسانهم و لا موضوع البحث فی نوادیهم و مجامعهم و لقد ادهشنی ما رأیت فی بعض بلاد ایران افاضلهم کانوا یتباحثون و یجادلون و یختلفون فی طهارة بول الامام و نجاسته ( و مقصودهم ائمّتهم الاثنی عشر) و لاادری من این وجدوا بول امامهم حتّی اشکل علیهم الامر و انّ سلمان الفارسی افضل او عباس ابن علی بن ابی طالب علیه السّلام و فی انّ الامام هل هو یری خلف السّتائروالجدران او یعلم ما خلفها الی کثیر من امثالها ممّا یبکی العاقل و یضحک الثّکلی. و امّا الاختلافات الفرعیّة المعبّرة عنها بالمسائل الفقهیّه فهی جدیرة بالمناقشة و مزید البحث و التنقیب فانّ الفقه عباره عن علم ماتحاج به الامّة من العبادات و المعاملات و لاشکّ فی انّ هذه المسائل منها ما هو منصوص فی الکتاب و السّنّة و منها ما هو غیر منصوص فیهما. و لقد علم حضرة السّائل الفاضل انّ الفقه عند الافرنج هو عبارة عن قوانین عادلة سنّها افاضل الامّة فیما یتعلّق بالاخذ و العطاء و سیاسة الرّعیّة لخلو الانجیل المقدّس غالباً عن المسائل الفرعیّه و السّیاسیّه فیمکنهم تجدید القوانین باقتضاء الظّروف و سنّ الاحکام بمقتضی الوقت لحفظ الحقوق. و امّا الامم الاسلامیّه فمدارک فقهها محصورة فی الادّلة الاربعه و هی ( الکتاب و السّنّة و الاجماع و القیاس) او الرّأی او الدّلیل العقلی علی اختلاف المصطلحات بین اهل التّسنّن و التّشیّع امّا الکتاب المجید فمع انّه الدّلیل العقلی و الحبل المتین الالهی و الحجّة البالغه و المحجّة الواضحه لا شکّ انّ فیه المحکم و المتشابه و النّاسخ و المنسوخ و العام و الخاص و المجمل و المبیّن و کذلک الاحادیث اضافة عمّا فی بعضها من الاختلاف ممّا افضی اخیراً الی اختلاف الآراء و الانظار و تعدّد المذاهب بل ربّما یفضی الی الزّلّة و الضّلالة الّا من تمسّک بالعروة الوثقی و مرکز دائرة الهدی و ما تخطی عن سبیل التّقوی کما قال الله تبارک و تعالی ( یضلّ به کثیراً و یهدی به کثیراً و مایضلّ به الّا الفاسقین) فاذا علم انّ من المسائل ما هو غیر منصوص فی الکتاب و السنّه و الانظار تختلف حین النّظر فی الادلّه یعلم سبب رکون العلماء الی الاجماع و الادلّه العقلیّه و لانضن بالتلمیح الی انّ مدرک حجیّة الاجماع و الدّلیل العقلی و الاستحسانات العقلیّه فی المسائل الفقهیّه عند القدماء من العلماء غیر ما هو مزعوم عند المتأخرین نرجی البحث عنه الی فرصة اخری ان شاء الله و قد نزل فی الکتاب انّه جامع لکلّ ما فیه نجاة الامّة و شامل لجمیع ما فیه نجاح الملّة حیث قال جلّ ذکره و تعالی شأنه ( فیه تبیان کلّ شیء) و قال ایضاً ( ما فرطنا فی الکتاب من شیء) و فی سورة یوسف ( ماکان حدیثاً یفتری ولکن تصدیق الّذی بین یدیه و تفصیل کلّ شیء و هدی و رحمة لقوم یؤمنون) و امر النّبیّ صلی الله علیه و آله و سلّم بالمشاورة مع اهل الحل و العقد و اکابرالامّة و لابدّ ان تکون المشاورة فیما لم یکن منصوصاً فی الکتاب و یتغیّر الحکم فیه بمقتضی الاحوال و هنا یمکن الفرق بین الاصول الجوهریّة الّتی لایتصوّر تغییرها الّا بتغییر الدّیانة و الفروع العرضیّة الّتی لایتغیّر الدّین بتغییرها و لایؤثر فی هیئة الدّیانة تبدیلها فکم من مسألة فرعیّة رأی الامام و وجوب تبدیل الحکم فیها کما وقع فی خلافة الفاروق رضی الله عنه فی مسألة منع المسلمین عن مُتعة النّساء فقام خطیباً و قال اثنتان کانتا فی عهد رسول الله و انا انهی عنهما و اعاقب علیهما الی آخر قوله و کما نهی امیرالمؤمنین علیّ کرم الله وجهه عن بیع بنات الملوک حینما جییء بهرمزان و شهربانویة و اختها من ایران و لیس ذلک الّا لعدم ورود نصّ مخصوص فی المسألتین و لانّ الشّارع المقدّس حوّل امثال هذه المسائل الی المشاورة و رأی الامام و من هنا یعلم ایضاً سبب حجیّة الاجماع فی المسائل الفرعیّة و عدم حجیّته فی المسائل الاصلیّه لانّ الاصول منوطة بالبراهین العقلیّة القطعیّة بخلاف الفروع فانّها مرتبطة بالادلّة اللفظیّة و الخطابیّة و یعلم سبب تجویز بعض الفقهاء تغییرالاحکام الثّابته و سبب اتّخاذ الرّأی دلیلاً عند بعض الائمّة قال الشّیخ الرّئیس فی آخرالقسم الالهی من کتاب الشّفاء ( و یجب ان تکون السّنّة فی العبادات و المزاجر معتدلة لامتشدّداً فیها و لامتساهلا و یجب ان یفوّض کثیر من الاحوال خصوصاً فی المعاملات الی الاجتهاد فانّ للاوقات احکاماً لایمکن ان تضبط) و هنا مجال واسع لبسط الکلام دفعاً للابهام الّا انّ الظّروف تقضی بالاختصار. و قد خلق الله تعالی فی العالم قوی طبیعیّة و قضایا تکوینیّة تجری علیها المقدورات المکنونة و تطاوعها الشّرائع المکتوبة لاتقاومها قوّة و لاتمنعها سطوة فهی کالسیل الجارف لایعیقها رسوخ العقائد و لایدفعها شموخ جبال المعارف فاذا تأمّل العالم البصیر فی مجاری الامورعلی الاحکام الطبیعیّه و تقلّب الاطوار بتوالی الادوار لیری انّ فی العالم قوّة غیبیّة تافذة غالبة علی القوی التشریعیّه دائرة علی مقتضی الاحوال فی حفظ الهیئة الاجتماعیّه و قد خفی معرفة هذه المقتضیات الطبیعیّه و التمییز بینها و بین الافعال البشریّه عن اکثر الانظار حتی سقط کثیر من اهل الفضل فی وهدة العقائد الباطلة المکسلة شبه عقائد الجبریّه فمنعوا حریّة الانسان فی افعاله و افسدوا قوّة نشاط العبد فیما یفیده فی مستقبله و احواله فاعتمدوا علی الغرور و اتّکلوا علی المقدور کانّهم منعوا حریّة العبد فیما هو ممنوح له و اباحوها له فیما هو ممنوع عنه و خارج عن قدرته و طاقته فلنضرب مثلاً و ان عبّر بعض المغرورین باسم التمدّن عن المثال بالدلیل الخادع جهلاً منه بمعنی الدلیل و الفرق بینه و بین التأیید و التّقریب و مالنا و لهم فانا نمشی علی اثر النّبییّن و لانمشی خلف اوهام المغرورین فنقول کما انّ فی البدن مقتضیات طبیعیّه جعلها الله غالبة علی القوی العقلیّه افلایری الانسان عقله حین الجوع مقهوراً لطبیعته علماً منه بانّ القوی العقلیّه مع مجدها و علوّها عن الطّبع لاتبقی منتظمة الّا بانتظام القوی الطّبیعیّه. کذلک العالم الکبیر له مقتضیات طبیعیّه تؤدی الی تغییر الشّرائع المکتوبه بحسب ملائمة الظّروف کما تختلف مقتضیات تربیة الانسان من حین التولّد الی زمان البلوغ حفظاً للعالم الکبیر من الاختلال و اظهاراً لحکمة الخالق الحکیم المتعال و اعلم ایّها الشّهم الفاضل انّ الله تعالی خصّ تشریع الشّرائع بنفسه و جعل کلمة الدّین نافذة بامره لایمکن لاحد من افراد البشر سواء کان من اولی القدرة و السّلطنة او من اهل العلم و الفلسفة او من ارباب الوجاهة و الثروة ان یشرع دیناً او یدّعی وحیاً بدون اذن الله فتعتنقه الامم و یصیر باقیاً ثابتاً فی العالم. نعم ننکر انّ بعض المغرورین کما شهدت به التّواریخ زعموا انّ تشریع الشّرائع من نتائج العقول البشریّه و لایتوقّف علی الوحی السّماوی و الموهبة الالهیّه فسوّلت لهم انفسهم امراً و حسبوا تجدید الدّین امراً سهلاً فقاموا علی تشریع شریعة من عند انفسهم و لفّقوا الفاظاً بتسویلاتهم الّا انّ قدرة الله ابت ان یغلب الباطل و ینجح الکذب و یدوم الزّائل فابادهم الله من بین العالمین و جعلهم مثلاً و ذکری للآخرین و لعمرالله لامعنی للحقّ الّا الثّابت و لا للباطل الّا الزّائل و لکی یظهرالله تعالی لعباده المخلصین انّ تشریع الشّرائع و بقاء الادیان منوط باذنه و ارادته جعل مظاهر امره و مهابط وحیه منزّهین عن المزایا الدنیویّه خالین عمّا تطمح الیه الانظار البشریّه فبعثهم من الامّییّن و خصّهم بالفقر و المسکنة و معانده اولی البطش و القوّة و اضطهاد ارباب السّلطة و السیطرة لیعلم کلّ ذی درایة حتّی الفلاسفة الّذین یبحثون عن العلل انّ تشریع الشّرائع لایتوقّف علی علم او ثروة او قوّة و عصبیّة بل هو موقوف باذن الله و منوط بارادته فتذکر قوله تعالی ( ام لهم شرکاء شرعوا لهم من الدّین ما لم یأذن به الله) و هذا الدّلیل معروف عند العلماء الرّاسخین بدلیل التّقریر و هو اقوی دلیل یمکن الرکون الیه و الاعتماد علیه فی التّفریق بین الحقّ والباطل و الدّاعی و النّاعق و قد شهدت به الکتب السّماویّه و اتّفقت علی الاستدلال به جمیع الصّحف الالهیّه و نزل فی القرآن المجید من الآیات الدالّة علیه تصریحاً و تمثیلاً مایضیق نطاق المقالة عن الاتیان بجمیعها فنتلو علیک شطراً منها لتکون علی بصیرة فی دینک و تتّخذ اقرب الطّرق للوفود علی ربّک قال الله تبارک و تعالی ( ضرب الله مثلاً کلمة طیّبة کشجرة طیّّبة اصلها ثابت و فرعها فی السّماء تؤتی اکلها کلّ حین و مثل کلمة خبیثة کشجرة خبیثة اجتثّت من فوق الارض ما لها من قرار) و قال ایضاً ( والّذین یحاجّون فی الله من بعد ما استجیب له حجّتهم داحضة عند ربّهم و علیهم غضب و لهم عذاب شدید) و قال ایضاً ( وانّ جندنا لهم الغالبون) و قال ( انّ الباطل کان زهوقاً) و من اعجب ما رأیت فی مصنّفات القرون الوسطی الّتی تدلّ علی مقدار هبوط العلم فیها بین المسلمین انّ ابن خلدون المغربی الّذی جاهد جهاد الابطال فی الدّفاع عن الفاسقات و الفاسقین و التحامل و المناصبة علی اهل بیت نبیّه الطّاهرین ظنّ ان دعوة المهدی لا ترجی ان تقوم و لایعقل ان توجد لانّ العصبیّة الهاشمیّه قد زالت و العروة القومیّه بینهم قد انفصمت فلایمکن ان یقوم منهم قائم ولا ان یقام لقائمهم دعوة ظنّاً منه انّ قیام المهدی الموعود کقیام الخلفاء و الملوک قیام ملکی و دعوته دعوة دنیویّه تحتاج الی العساکر و العصبیّه و مادری ان قیامه قیام دینیّ و امره امر سماویّ ترافقه القوّة القدسیّه و تؤیّده القدرة الالهیّه کما نزلت به الآیات القرآنیّه. و خلاصة القول لابدّ لنا ان نلتفت الی ان قیام الرجال الالهیّین لاینطبق ابداً علی افکار الخلق و لایستدلّ علیهم بالمسلمات فانّهم محفوفون بالآیات و البیّنات مؤیّدون بجنود الارض و السّموات و نودع مزید البیان فی هذه المقدّمه بتلاوة الآیة الکریمة ( له دعوة الحقّ و الّذین یدعون من دونه لایستجیبون لهم بشیء الّا کباسط کفیّه الی الماء لیبلغ فاه و ما هو ببالغه و ما دعاء الکافرین الّا فی ضلال). ثمّ اعلم ایّها الفاضل الجلیل انّ الدّین حقیقة واحدة عند الله لاتختلف باختلاف السّنن و الالسنة بل و لاباختلاف الفرائض و الواجبات کما انّ مظاهر امرالله و مهابط وحیه مظاهر حقیقة واحدة و مشارق شمس الحقیقه و مرایا تجلّی القوّة القدسیّه الموصوفة بالوحدة الحقیقیّة الذاتیّة الّتی لاتتعدّد بتعدّد المرایا و المجالی و هنا مرکز التّوحید ومحل الافتتان و التّمحیص و میزان الربح و الخسران و موقع تمیز المشرک من الموحد و الخبیث من الطیّب فکما انّ الذات لاتتعدّد بتعدّد المظاهر کذلک الدّین لایختلف باختلاف السنن و العوائد. و یستفاد هذه النّکتة الدّقیقة الّتی زلّت فیها اقدام الامم من القرآن الشّریف حیث قال جلّ ذکره ( شرع لکم من الدّین ماوصّی به نوحاً و الّذی اوحینا الیک و ماوصّینا به ابراهیم و موسی و عیسی ان اقیموا الدّین و لاتتفرّقوا فیه) فاذا اعتبرنا الاختلافات المشهودة فی احکام الادیان الموجودة من الفرائض و السّنن و الآداب اعتباراً مؤثّراً فی تفریق حقیقة الدّیانه فهل یتصوّر انّ الانبیاء علیهم السّلام خالفوا امرالله و لم ینتهوا عن نهیه و تفرّقوا و اختلفوا فی دینه حینئذ یدرک النبیه البصیر انّ ما اراده الله تعالی من تشریع هذه الادیان هو حقیقة واحدة لاتؤثر فی وحدتها الذاتیّة اختلافاتها العرضیّه من قبیل تفاوت احکام الصّوم و الصّلاة و الزّواج و الطّلاق و المعاملات فمنطوق الآیة الکریمه یحکم بانّ الشّریعة الاسلامیّه هی عین الشریعة النّصرانیّه و هی عین الشّریعة الموسویّه و هی عین شریعة نوح علیه السّلام کما انّ هولاء البررة الاخیار کلّهم مظاهر حقیقة واحدة معبّرة عنها بروح الله و امره ( لانفرّق بین احد من رسله) و لقد علم الّذین اوتوا بصائر من الله انّ الامم الماضیّه و المکذّبین فی القرون الخالیه الّذین وعظنا الله بهم و انذرنا من متابعتهم ما وقعوا فی شرک الشّرک وهاویة الانکار و التّکذیب الّا بسبب غفلتهم عن هذه الحقیقه الواضحه و توهموا من لفظ تأئید الشریعة تأبید هیئتها الاعتباریّة فزعموا ان فیوضات الله مقطوعة عن المؤمنین و ابواب العنایه مسدودة علی القاصدین و یدالله مغلولة عن تجدید الدّین و بعث النّبیّین و المرسلین و لقد بلغ الی حقیقة المقصود کبار المتألهین حیث عبروا عن الذوات بالاعیان الثابته و عن الحدوث بتطورها بالاطوار الاعتیادیّه و بهذه یمکن التّطبیق بین الکلمات المتباینه عند الجاهل لفظاً المنطبقة تمام الانطباق عند العالم معنی کقول سیّدنا موسی علیه السّلام انّی ارفع الی السّماء یدی و اقول انا الحیّ الابدی و قول سیّدنا عیسی علیه السّلام ( انا الالف و الیاء البدایة و النّهایة) و قول سیّدنا الرّسول علیه السّلام ( اوّل ما خلق الله نوری) و قول امیرالمؤمنین علی علیه السّلام فی خطبته المعروفة بالطتنجیه ( الا ونحن النذرالاولی و نذرالآخرة و الاولی بنا هلک من هلک و نجی من نجی) و نودع هذه المقدّمه ایضاً بالتلمیح الی ما اودع الله تعالی فی هذه الایة الکریمة ( و لقد جاءکم یوسف من قبل بالبیّنات فمازلتم فی شک ممّا جاءکم به حتّی اذا هلک قلتم لن یبعث الله من بعده رسولا کذلک یضلّ الله من هو مسرف مرتاب) و لیعلم حضرة الفاضل الجلیل ایّده الله بروح منه ان المذاهب بذواتها منافیة للدیانات اعنی ان خاصیة المذهب ضد خاصیة الدین و مباینة لها ضدیه ظاهره و مباینة محسوسة فانّ للدین خاصیة التألیف بین العناصر المختلفه و الربط بین الفرق المتباعده و الجمع تحت الجامعه الدینیه و من مقتضیاته الولاء و المحبّة و حفظ الحقوق و القوّة و السطوة و نفوذ الکلمة و للمذهب خاصیة التّفریق و التّشتیت بین الملل المتّفقه و التلبّس بالعوائد الخارجة عن موضوع الدّیانة و من مقتضیاته التأخّر و التّخاذل و العداوة و الحروب الاهلیّه المؤدیة الی سوء المآل و قرب الاضمحلال فانظر الی الدّیانة المسیحیّه انّ سیّدنا عیسی علیه السّلام لماقام جمع الله بکلمته النافذه امماً کثیره تحت الاسم الواحد النصرانیّه و ربطهم برابطه الاخوّة الدینیّه فما حدثت بینهم فرقة و نشاء مذهب الاوزالت من بینهم هذه الرابطة الممنوحة فانقسمت اخیراً الی شیع معلومة من قبیل الکاثولیک و الاورتودوکس و الپروتستانت و الیعقوبیّه و النسطوریّه و الملکانیّه و غیرها فحدثت بینهم مشاحناب طائله و حروب هائله و احرقت بامر القسس و الرهبان حیاً آلاف من النّفوس البریئه و ماوضعت الحروب بینهم اوزارها الّا فی اواخر هذا القرن حیث عاهد ملوکهم بحفظ الدّول الاوربیه و تقویة العناصرالنصرانیّه و توجهت تیار فتوحاتم الی الممالک الشرقیّه الآسیاویه او الفیافی الغربیّة الافریقیه و هکذا دین الاسلام فانّ سیّدنا النّبیّ علیه السّلام قام و جمع من تخوم الصّین الی اقاصی افریقیا امماً کثیره تحت اسم الاسلام و اخرجهم من ظلمة الوثنیّه و عبادة النّار الی نورالتوحید و الایمان فربطهم بالاخوّة الدینیّه و جعلها اعظم رابطة بین الممالک الشرقیّه و الغربیّه فما انفصمت هذه العروة و مازالت هذه الاخوّة بین المسلمین و ماتجا فی بعضهم من بعض الّا بعد انشاء المذاهب و حدوث الاختلافات فاذا علم الافاضل انّ الدّین هو الاصل الکامل و الصّراط المستقیم و الوسیلة الوحیدة للبلوغ الی المقصد الاسمی و الغایة القصوی و انّه ینافی بذاته التّذهب و التحزّب و لایقبل الانقسام و التفرّق و علموا انّ المذاهب لیست الّا طرقاً للاعمال و لاتأثیر لها فی العقائد و اخذها من المؤثّرات فی الکفر و الایمان هو المروق الحقیقی عن طریق الصّواب و المخالفة الواضحة لنصّ الکتاب کما سنشیر الیه لیمکنهم الجمع بین الفرق المتخالفه و التّألیف بین القلوب المتنافرة و التحبیب بین الامم المتجافیه و تنفیذ کلمة الدّین وفقاً لما اراده الله من بعث النّبیّین و المرسلین و قد انتهت حالة الفرق الاسلامیه بسبب بعدهم عن زمان شارع دینهم و غفلتهم عن مقصود نبیّهم الی اسوء الحالات کان کلّ واحده منها محصورة فی ضمن دائرة ضیّقة من عقائد وعوائد غیر جوهریّه مبنیه من مواد الظّنون و الاهواء متأسّسته علی قواعد النّفور و الجفاء مخالفة للنّصوص الواردة فی حفظ حقوق الاخوّة و الولاء لایمکنها الخروج عن مضیق هذه العقائد الوهمیّه ظنّاً منها انّه مروق عن الدّین القویم مع مافیها من ترک التّعاون المأمور به فی الکتاب الکریم و الدّخول تحت عنوان التشیّع المنهی عنه فی القرآن العظیم اما یری ارباب البصارة و النّباهة انّ الله تعالی نهی عن التفرّق و التشیّع نهیاً عظیماً انزله منزلة الشّرک و اظهره مظهر الکفر حیث قال جلّ ذکره و عزّ اسمه ( و لاتکونوا من المشرکین من الّذی فرّقوا دینهم و کانوا شیعاً کلّ حزب بما لدیهم فرحون) و هنا مجال واسع للبحث عن کون المتحزّب مشرکاً صرفنا عنه النّظر لسوء الافهام و بعد المرام و اکتفینا بما اشرنا الیه من قبل تحت شیء من ابهام و قال ایضاً تعالی شأنه ( انّ الّذین فرّقوا دینهم و کانوا شیعاً لست منهم فی شیء) ای لاحظ لهم منک هذا بعض نصوص الکتاب اوردناه تذکرة لاولی الالباب ولکن الاحزاب نسوا ما ذکروا به و اخذوا ما نهوا عنه حتّی صارت کلّ فرقة منها کانها سفینه تاهت فی ظلمات الاهواء احاطتها الزوابع و الانواء و ربانها مستغرق فی غمرات الشّهوات و سکرا للذّات غافل عمّا احاط به من الآفات و النکبات. فاذا علم کلّ هذه المقدّمات و علمنا انّ الله تعالی لیس بغافل عن خلقه و لایترک الدّین عرضة للضّیاع بغفلة اهله فلانستغربن من ان یؤیّد احداً من افراد الامّه بروح منه لیقوم بجمع شمل الدّین و اصلاح ما فسد من احکامه و تقویم ما اعوج من ارکانه و تسدید ما اختل من بنیانه و قد قلنا انّ القائم الحقیقی مؤیّد بالقوّة القدسیّه عالم بالشرائع الالهیّه عارف بالمقتضیات الوقتیّه ملهم من ربّه مأمور بامره داع بارادته فلایخشی منه علی الدّین و لایحکم ابداً بما ادی الیه نظر المجتهدین و لایتصوّر الاصلاح الّا بتوفیق احکام الشرع لمقتضی الحال و تخلیص الحقیقة الدّین عن البدع فاذا امر المصلح الالهی بمحو بدعة او تبدیل عادة او تغییر سنّة لاینتقد علیه بانّه مخالف للشریعة الالهیّه و لایؤخذ بانّه غیر السنّة النبویّه و اذا نظرنا فی مسألة الزّواج نری انّ الله تعالی و ان جوّز تعدّد الزّواج الی الاربعة الّا انّه منع عن التعدّد اذا خیف علیهنّ من الظّلم کانّه تعالی امر بالاکتفاء بزوجة واحدة حال الخوف حفظاً للعدل فلانستعبد اذاً اذا امر بهاءالله بالاکتفاء بزوجة واحدة و ان لایتجاوزوا عن اثنتین حفظاً لهذا العدل الممدوح و اجتناباً عن الظّلم الممنوع و خصوصاً بعد ما نری و نسمع انّ الملل الغربیّه ینتقدون علی الاسلام و المسلمین بکثرة الزّواج و عدم رعایة الشّروط و الآداب فی حفظ حقوق هذه الرابطة القویّة الّتی هی اهمّ الرّوابط الانسانیّه و یستدلّون بها و بتجویز التسری و بیع الرقیق علی بطلان دینهم و لزوم ابادتهم او اخضاعهم و قد قلنا ان من الاحکام ما هو جوهریّ اصلی یتغیّر الدّین بتغییره و منها ماهو عرضیّ غیر اصلی لایؤثّر تغییره فی الدّین شیئاً فلایؤثر عدم التسری فی حقیقة الدّیانة و لامنع بیع الرقیق فی نسخ الشّریعة فانا اذا فرضنا ان اهل العالم اعتنقوا الدّیانة الاسلامیّه باجمعهم حینئذ لایبقی عبد حتی یباع و لا امة حتّی یتسری بها فهل یقال اذ ذاک ان الاحکام الاسلامیّه تغیّرت و الشّریعة النبویّه نسخت ( و امّا مسألة ارجاع حکم العبادات الی الکتاب و المعاملات الی المجالس) فهی منطبقة للشّرع تمام الانطباق فانّا علمنا من المصادر الموثوق بها انّ هذا السّید العظیم صرّح فی الواحه بان یعیّن رجال المجلس من خیار الامّة و افاضل الملّة و صفوة رجال الدّین و خیرة اهل الیقین فلایخاف اذاً علی الدّین منهم لانّهم لابدّ ان یکونوا عالمین بالنّصوص الشّرعیّه خبیرین بالاصول الدینیّه بل لو تدبّر المنصف الخبیر یری انّ الدّین یظهر بهم حینئذ علی صورة الکمال و یتحلّی بحلیة المجد و یتزیّن بطراز الرّفعة و یسطع من آفاقه انوار النّجاح و نفوذ الکلمة و لایخفی علی العاقل انّ الفرق الاسلامیّه لو لم یتنارلوا عن شیء من عقائدهم و لایترک کلّ فرقة بعضاً من عوائدهم و عضو اعلی النّواجد فی حفظ ما هو السّبب الحقیقی لسقوطهم و هبوطهم لایتصوّر منهم الاتّفاق و الاصلاح و لایرجی لهم التقدّم و النّجاح و لایتمکنون من ارجاع مجدهم القدیم و احیاء دینهم القویم الم یأن لهم ان یستیقظوا من رقدتهم و یقوموا من کبوتهم و ینتبهوا من غفلتهم و ینشطوا من عقالهم و یرجعوا الی عقولهم و لایأمنوا علی عواقبهم و قد مضت من قبلهم المثلات و نزلت فی انذارهم آیات باهرات.
« و امّا اذا کان قیام بهاءالله عبارة عن تجدید الدّین و دعوة الی شریعة جدیدة » فیقتضی برهاناً اقوی و حجّة الهیّه و آیات سماویّه فانّه تابع لظهور سیّدنا المهدی و نزول روح الله علیهماالسّلام و فهم معنی القیامه و ادراک المقصود من السّاعة و نزول تأویل القرآن و طی سموات الادیان و تجدّد العالم و وفاق الامم مما یقضی البحث عنه بتصنیف کتاب کبیر و بحث دقیق نحوّله الی اهله و قد اختلف العلماء فی شریعة یدعو بها روح الله حینما ینزل من السّماء حکم بعضهم بانّه لایحکم الّا بما یوافق فقه الحنفیّه و زعم الشّیعه انّه یروج مذهب الامامیّه الّا انّ المحقّقین من العلماء الراسخین ترکوا الحکم لله و علموا انّه هو روح الله النّازل من سماء مشیئته القائم بامره و الصّادع بحکمه ربّما یخالف آراء اهل الظّنون و الرّاجمین بالغیب کما یشیر الیه قوله تعالی ( یوم یدع الدّاع الی شیء نکر) و لیس انکر علی الامم شیئاً من تجدید دینهم و تبدیل شرائعهم لانّ الوباء العام الدّینی شملت جمیع الادیان بل و جمیع المذاهب و هی انّ شریعتهم لاتتغیّر ابداً و عوائدهم لاتتبدّل قطعاً فوقعوا فی شرک الافتتان و هم غافلون و بدالهم من الله ما لم یکونوا یحتسبون هذا و قد اتّفق اولوالافکار العالیّه و ذو البصائر المنیره علی انّ اصلاح العالم و ازالة الضّغائن الکامنة فی صدور الامم و اخماد نیران عداوة عمت لهیبها اطراف المسکونه و تسکین ثورات لو بقیت تنتهی و لاشک الی خراب المعمورة لایرجی الّا بهذا الامر البدیع و المشرب العذب الّذی خصّ الله اهله کما رأینا و شاهدنا مدّة اسفارنا فی البلاد النائیه و الاقطار الشاسعه بسعة المعارف و علوّ النّظر و قوّة القریحه و التحمّل لدی المخاطر و الصبر علی الشّدائد و حب الخیر المحض لعموم الملل علی اختلاف اجناسهم و ادیانهم و دعوة الخلق کافّة الی الوفاق و الوئام بکتابهم و لسانهم و نسأل الله تعالی فی خاتمة القول ان یرشدنا الله القدیر همی می خواهم از یزدان آگاه/ برافرازنده ی این هفت خرگاه که پیش از آنکه از تدویر افلاک/ شود پیراهن عبرم چو گل چاک ببینم چون گلت شاداب و خرّم/ تنت فارغ ز رنج و جانت از غم
« امّا مسأله المعاد و الرّجعة » فاعلم انّها بمنزلة القطب یدور حولها رحی الارسال و التّشریع و الاصل الّذی یتفرّع علیه الادیان غایة التّفریع و هی مع وضوحها هامت فیها افهام الاحبارو عجزت عن حلّها دقّة انظار الاخیار فبقیت حوریتها بعد ما قصدتها فحول العلماء باکرة فی قصور الآیات و حقیقتها بعد ما کشفتها قروم الحکماء خفیة تحت استار العبارات فإلیک عنها فإنّها مزلّة القدم و محرّکة اعصاب الخصومة فی العالم فکم من امّة تفرّقت بها و اخوة انفصلت منها فلاادری ما اقول و بمن اقول و کیف اقول هل یمکن ان یکشف احد عن وجوه امثال هذه المسائل احسن مما کشفه ربّ العزّه او یبیّن هذه المخبیات ابلغ مما بیّنه مالک البریّه و انّی منذ ازمان صرفت عنها رکائب التّقریر و عطفت عنها عنان الحلّ و التّفسیر لئلّا یحدث فینا ما حدث فی الاوّلین و لایری منّا ما رأیناه من السّابقین فانّ ارادة حضرة المحبوب لازالت اقطار الارض منوّرة بانوار وجهه و ریاض العالم مزیّنة بازهار امره قد تعلّقت باتّحاد کلمة اولیائه و امره المبرم قد نفذ باتّفاق قلوب احبّائه فعلیک بالاغتراف من معین الایقان الّذی جری من قلم الرّحمن فی نواحی هذه الازمان فانّه مع وجازته تبیان الزّبر و الالواح و مترجم کتب الله فالق الاصباح به فکّ ختم النّبیّین و حلّ عقد اشارات السّابقین فابذل غایة الجهد و التدبّر فی هذا الکتاب المستطاب لیلهمک الصّواب فی کلّ باب و احفظ قلوب الاحباب عن مظان الشکّ و الارتیاب انّ ربّنا لبالمرصاد و هو ولیّنا فی المبدأ و المعاد.
« و امّا تفسیر آیه ی مبارکه ی ( ربّ ارنی انظر الیک قال لن ترانی ولکن انظر الی الجبل فان استقرّ مکانه فسوف ترانی) » آنچه به نظر این عبد می رسد آن است که چون نزد اولی البصائر روشن و ظاهر است که ذات غیب الهی و روح قدسی ربّانی به هیچ وجه ممکن الادراک نیست و مابین او و خلق ربط و ارتباط متصوّر نتواند بود، لذا مصدر صدور امر و نواهی و مشرق طلوع کمالات نفسانی و روحانی و مشارٌالیه اقاصی و ادانی کلمه ی اوّلیّه و مشیّت کلیّه ی الهیّه است و این کلمه ی اوّلیّه نخستین شخص عالم امکان است که کمالات از او ناشی شده و مراتب عالیّه ی انسانیّت و مدنیّت به تعلیم او به خلق رسیده و هر پیغمبری به کلمه ی او به رتبه ی نبوّت و رسالت نائل شده و اوست که تواند شرع جدید در عالم بگستراند و شرایع قبل را نسخ فرماید و او است که به جمیع اسماء حسنی نامیده شده و به صفات عالیّه موصوف گشته، بلکه مالک اسماء او است، هر که را خواهد به هر اسمی موسوم می فرماید و از هر که خواهد اخذ می نماید. کلام او است کلام الهی و تعلیمات او است آیات ربّانی. اگر او نبودی هرگز احدی به معرفت الله فائز نگشتی و از فروزین پایه ی وحشت و حیوانیّت که معبّر به اسفل السّافلین است رهایی نیافتی. ملاحظه فرما در قرون اولی الی ان ینتهی الامر الی یومنا هذا از احدی از ملوک و سلاطین و حکما و معلّمین در قطعات خمسه ی عالم، دینی تشریع نشده و به جز از مدّعیان مقام رسالت که کل متّفق اللّفظ از مرسل خود اعلام فرموده اند، شریعتی در جهان گسترده نگشته و اگر انبیا خبر نمی دادند از آن واحد یکتا، احدی از اسم او مخبر نمی شد تا چه رسد به ذات او جلّ کبریائه. و اگر این نفوس مقدّسه به امر او تشریع شرایع و ادیان نمی فرمودند، احدی به مراسم انسانیّه و هیئت اجتماعیّه پی نمی برد تا چه رسد به کمالات روحانیّه و فواید اخرویّه. و عموم اهل عالم مانند قبایل وحشیّه ی آمریکا و آفریقا در غایت توحّش و شرارت و نهایت بی تربیتی و خساست باقی مانده بودند و در ثقب ارض و بطون اودیه و کهوف جبال به اکل لحوم بنی نوع مشغول بودند، فتعالی الله ربّ الاوّلین و الآخرین. پس از آنچه عرض شد، سه نتیجه که مقدّمات فهم آیه ی مبارکه است حاصل آید: نتیجه ی اوّلی آنکه کلمه ی اوّلیّه که به اعظم اسما معروف است، لازال به صورت بشریّه ظاهر و در افق اعلی متجلّی است و آیات کتب سماویّه که دال بر این مسأله ی دقیقه است، البته به نظر آن جناب رسیده، مانند آنکه در تورات فرموده است که خداوند آدم را به صورت خود آفرید و در اخبار مأثوره از معادن علم و حکمت وارد شده که ( انّ الله تعالی خلق آدم علی صورته) و عبارات بزرگان و ائمّه ی هر ملّت که مشتمل بر ذکر لقا و صریح بر رؤیت است، خارج از حدّ احصا است. و آنچه را که عقول بشری تواند دریافت تا این مقام است و ابداً به دلایل عقلیّه و قیاسات فلسفیّه اثبات واجب تعالی را نتوان نمود. این است که امیرالمؤمنین الّذی تحیّر فی کمالاته عقول البالغین فرموده است ( کلّ ما میّزتموه باوهامکم فی ادقّ معانیه فهو مخلوق مثلکم مردود علیکم) و امروز که به قدرت قادر توانا افئده ی بشریّه رتبه ی بلوغ یافته و پرده ی اوهام به قوّت ملیک علّام منخرق گشته، سخافت قیاسات وهمیّه ی سابقین از حکما و متکلّمین روشن و آشکار شده و براهینی که در اثبات ذات واجب تعالی در کتب خود آورده اند محلّ عبرت اولی الالباب گشته. در تابستان هذه السّنه که از مدینه ی طیّبه ی طهران اتّفاق عبور افتاد، در مجلسی مذکور شد که میان بعضی دوستان و منکرین پیغمبران که در سابق معبّر به ملاحده و در این زمان معروف به دهریّه اند، مناظره و مباحثه اتّفاق افتاد و در آن محفل از نامه نگار استفسار نمودند که اثبات واجب الوجود به برهان عقلی بر چه نهج توان نمود، معروض داشتم که اثبات ذات واجب تعالی به براهین عقلیّه ممتنع است، زیرا که ذات به عقول مدرک نتوان شد و کلّی محیط علی الاشیاء محاط جزئی محدود نتواند بود و تصریحات بالغین من الاوّلین و الآخرین در این مقام کفایت خواهد نمود، بلکه اثبات ذات واجب الوجود موقوف است به اثبات مظاهر الهیّه که معبّرند به مشیّت های اوّلیّه. نظر فرما در کلمه ی مبارکه ی زیارت جامعه ی کبیر که فرموده است ( من قصد الله ابتداء بکم) و فرموده است ( بکم عرف الله)، چه ایشانند مظاهر ذات و محال تجلّی اسما و صفات الهیّه به ایشان تحقّق یافته و پرتو غیب و فروغ ذات از این بلورات صافیّه به جهان مشهود تافته. ای برادران گرامی بایستی در جواب ایشان بفرمایید که ما را سخن در ذات و آثار او از ایجاد و اعدام اشیا نیست، چه این آثار به معرفت و عدم معرفت و اذعان و انکار احدی متفاوت نمی شود و ترقیّات بشری موقوف به معرفت و اذعان آنها نیست، بلکه ما را سخن در این است که در قرون اولی و زماننا هذا در هر قرن، شخصی از میان افراد بشر یافته ایم که باعلی النّداء ندا می فرماید که ایّها النّاس مرا خداوند یکتا که ادراک ذات او به هیچ وجه ممکن نیست و یقین به او حاصل نتوان نمود جز به عبادت او، مبعوث فرموده برای نجات شما و کتابی به من عنایت نموده که در آن دو امر عظیم ظاهر است که در کتاب احدی از افراد بشر، از اهل مشرق و مغرب یافت نتوان نمود ( اوّل آنکه در کتاب من علمی و قانونی است که نظم امور عالم و آسایش کافّه ی بنی آدم و دریافت مراتب عالیه و اتّصاف به اوصاف عزیزه ی انسانیّه موقوف به قبول و ادراک و اطاعت آن است. ( دویم) در کتاب من قدرتیست که با معاندت و منع جمیع سلاطین و خسروان و علما و پیشوایان و کافّه ی رعایا و زیردستان در عالم غالب و جاری و نافذ خواهد شد و فی الحقیقه ما نیز چون به انصاف و عدل می نگریم، این ادّعا صدق صرف است، چه در قطعات خمسه ی عالم هیئت اجتماعیّه از کتب این جواهر مجرّده اخذ شده و آداب عالیه از ایشان به خلق رسیده، و اگر نوع بشر به کتب ایشان مؤدّب نمی شدند، همان وحشی های سابق می بودند و حیوانات غیر معلّمه می نمودند و هم ملاحظه می نماییم که در هر قرن که این نفوس طیّبه به اظهار امر اقدام فرمودند، تمام خلق عالم از پادشاهان و علما و افرادالنّاس حتّی اقارب و نزدیکان ایشان در غایت جد به منع اقدام نمودند و بر ضدّ تمام من علی الارض امر ایشان ثابت شد و کلمه ی ایشان نافذ گشت و هر کس به ایشان گروید از پستی سابق نجات یافت و ترقّی کرد و هر کس استکبار ورزید و گردن پیچید، در پستی و خواری بماند، حال چگونه این علم ظاهر را منکر شویم و از این قدرت باهره به جلافت چشم پوشیم. پس چون این علم فوق علم کلّ علمای عالم و این قدرت فوق قدرت های جمیع بنی آدم است، یقین توان نمود که علم و قدرت ذات غیب یکتا است نه علم و قدرتی که مشهود است در این مردم. و باور توان کرد که صدق صرف است کلمه ی ( من قصد الله ابتداء بکم). پس دانسته شد که اثبات واجب تعالی نتوان نمود جز به انبیا و مرسلین و تحصیل یقین نتوان کرد جز به عبارت حضرت ربّ العالمین ( و اعبد ربّک حتّی یأتیک الیقین) و اگر کسی از این مسلک مستقیم تجاوز کند، جز عجز و جهل از او ظاهر نخواهد شد و به غیر از قیاسات وهمیّه که امروز مضحکه ی ملل خارجه گشته، لب نتواند گشود. ( نتیجه ی ثانیّه) آنکه جمیع انبیا و مرسلین به کلمه ی او مبعوث گشته و به امر او به رسالت نائل شده اند. یعنی به امر مشیّت اوّلیّه که ثابت شد که پیوسته ظاهر در صورت جامعه ی بشریّه است، او است جامع جمیع اسما و مخصوص به اسم اعظم و به امر او روح قدسی نازل می شود در قلوب انبیا برای هدایت امم ( رفیع الدّرجات ذوالعرش یلقی الرّوح من امره علی من یشاء من عباده لینذر یوم التّلاق) و دلیل بر این مطلب این است که هر یک از انبیا و مرسلین خود اخبار فرموده اند که مرسل و باعث ایشان دیگری است و شهادت عبودیّت و رسولیّت و ابنیت خود را در کتب و صلوات مؤکّد داشته اند و حضرت مسیح بر این مطلب شریف در پرده مثالی لطیف اعلام و تصریح فرموده، می فرماید ( مالک بوستانی پس از غرس اشجار و بنای عمارت و تکمیل لوازم، آن را به مستأجرین سپرد و رفت. پس از آن در هر سال یکی از گماشتگان خود را برای اخذ اثمار نزد ارباب استیجار فرستاد و ایشان سخن فرستادگان را نپذیرفته، آن ها را رنجانیدند. تا آن که فرزند یگانه ی خود را فرستاد و او را نیز کشتند، پس فرمود هر آینه مالک بوستان خواهد آمد و ایشان را هلاک خواهد نمود و بوستان خود را به مرد امین خواهد سپرد.) یعنی دارای عالم و آفریننده ی امم جهان را آفرید و در احسن تقویم آراست و نوع بشر را بر آن گماشت و در هر قرن یکی از عباد خود را برای دریافت فایده ی خلقت به رتبه ی پیغمبری و رسالت نامزد فرمود و خلق ظلوم و جهول به استهزا و استکبار ایشان را رنجانیدند و نپذیرفتند. تا آنکه کلمه ی تامّه ی الهیّه را به اسم ابنیّت فرستاد و او را نیز کشتند و البتّه مالک آفاق در یوم التّلاق خود ظاهر خواهد شد و ظالمین را به قدرت محیطه از روی زمین محو خواهد فرمود و جهان را که بوستان الهی است به مظاهر عدل و امانت خواهد سپرد ( و یضرب الله الامثال للنّاس لعلّهم یتفکّرون). و نقطه ی اولی جلّ ذکره الاعلی در باب ثامن از واحد ثانی کتاب بیان بر این دقیقه تصریح فرموده است که ( من یظهره الله مرسل کلّ رسل است و عرش ظهور و بطون او لازال در میان خلق است) و اگر چه طول کلام موجب ملالت و کسالت آن محبوب است، در این باب حکایتی معروض می دارم، کی یتمّ المقصود بعون الملک المعبود. در اوایل بهار هذه السّنه که در دارالسّلطنه ی تبریز قصبه ی بلاد آذربایجان متوقّف بودم « مستر پروس » مسیحی که از فضلای ملّت فخیمه ی عیسویّه است و سال ها متوقّف بلاد هندوستان و ایران و در این سنوات قسیس بزرگ اصفهان بود، به عزیمت رجعت به لندن که مولد او است، وارد تبریز شد. به سبب سابقه ی معرفت و دوستی در خدمت حضرت ورقا و جناب آقا خلیل تبریزی عازم ملاقات او شدیم. پس از ورود و جلوس و تحیّت و ترحیب، جوانی وارد صاحب نام که قسیس آمریکایی بود نیز حاضر شد و جناب مستشارالدّوله میرزا یوسف خان که از رجال دولت علیّه ی ایران و مردی تیک دانا و هنرمند است تشریف آورد و مجلس انس از اعضای مذکوره تشکیل یافت. مستر پروس فرمود سنه ی ماضیه که در اصفهان اتّفاق ملاقات افتاد، بسیار شایق بودم که دفعه ی ثانیه ملاقاتی با شما دست دهد و د رسه مسأله گفتگو کنیم، چو ما را جز در سه مقام با شما اختلافی نیست. معروض داشتم که همین فرمایش شما را در اصفهان از جناب آقا محمّد تاجر نجف آبادی که از برادران ما و دوستان شما است استماع نمودم، لکن چون در شرفه ی حرکت به خطّه ی آذربایجان بودم، امکان نیافتم که مرّةً اخری ملاقات نماییم. اکنون مجلس است و از وجوه اهل علم و دانش آراسته، بفرمایید آن سه مسأله کدام است تا آنچه به نظر آید معروض دارم. فرمود ( مسأله ی اوّلی) آنکه شما پدر آسمانی را ظاهر در صورت بشریّه می دانید و ما او را ذات غیب غیر مدرک به عقول و ابصار و مجرّد از تجسّم و اوصاف بشریّه دانسته ایم. ( مسأله ی ثانیّه) شما کتب مقدّسه ی تورات و انجیل و نیز قرآن را کتاب خداوند می دانید و ما تورات و انجیل را کتاب خدا و وحی آسمانی و مصون از تحریف و تغییر می دانیم، ولی چون در قرآن اختلافات ظاهره با آنها موجود است، ناچار قرآن را مجعول و مختلق می شماریم. ( مسأله ی ثالثه) ما مسیح را شخص واحد که همان عیسی علیه السّلام است می دانیم و شما مسیح را اشخاص متعدّده و ظاهر در صور مختلفه می شمارید. معروض داشتم که من در این سه مقام آنچه کتب مقدّسه ی تورات و انجیل شهادت دهد مقبول می دانم و حاکم می شمارم و به خواست خدای یکتا، صحّت معتقد خود را در این محفل در حضور ارباب فضل روشن می نمایم. فرمود نیکو گفتی، زیرا که ما در مسایل دینیّه جز شهادت کتب مقدّسه چیزی را معتبر و مقبول نمی دانیم و به دلایل عقلیّه در معارف و اعتقادات استدلال نمی نماییم و کتاب تورات و انجیل بخواست، چون حاضر کردند معروض داشتم. ( امّا مسأله ی اولی) این روشن است که لفظ پدر آسمانی جز در میان بنی اسرائیل و مسیحیان مستعمل نیست و ملل سایره از قبیل فارسیان و اهل اسلام و هنود و بوذیه، مطلقاً این لفظ را مستعمل نمی دارند، بلکه اکثری نشنیده اند. اصل این لفظ در تورات وارد شده است و از آن در انجیل که زاده ی تورات است داخل گشته، در این صورت آن چه تورات شهادت دهد در اوصاف پدر آسمانی از تجسّم و تجرّد آن معتبر است نه توهّمات اهل علم. فرمود بلی، معروض داشتم که آیه ی ششم از فصل نهم کتاب اشعیا را بخوانید، چون یافته شد آیه ی مبارکه ی مذکوره این بود که (6) از برای ما ولدی زاییده و برای ما پسری عطا کرده شده است که سلطنت بر دوش او خواهد بود و اسم او عجیب و واعظ و خدای کبیر و والد جاوید و سرور سلامت خوانده شد (7) ازدیاد سلطنت و سلامتیش را بر تخت داوود و مملکتش را انجامی نیست تا آنکه آن را به عدالت و صداقت از حال تا به ابد ثابت و برقرار نماید و غیرت خداوند جیوش این را به جا خواهد آورد. چون آیه ی مبارکه تلاوت شد معروض داشتم که این کلام شهادت می دهد که برای نجات احفاد اسرائیل از نکایت ذلّت و خواری، فرزندی متولّد خواهد شد که به این اسامی و اوصاف موسوم و معروف گردد؛ اوّل واعظ یعنی پند دهنده ی خلق، دویّم خدای کبیر یعنی بزرگترین مظاهر الهیّه و اکبر حروفات اوّلیّه، سیّم والد جاوید یعنی پدر ابدی که از آغاز تا انجام خلق زاده ی تربیت و مولود قدرت و سلطنت او باشند، چهارم سرور سلامت که به ظهور او مراسم اتّحاد و اتّفاق در عالم پدید آید و نکایت جنگ و نفاق که موجب خرابی عالم و ذلّت بنی آدم است، از جهان برافتد. پس از صریح این آیات روشن شد که پدر آسمانی در صورت جامعه ی بشریّه ظاهر خواهد بود و از مادر متولّد شده و به اسم اعظم موسوم خواهد شد و گمان این است که به این گونه تصریح ذکری از پدر آسمانی در سایر مواضع نشده باشد. مستر پروس لختی در فکر فرو رفت و فرمود تاکنون این بیان را از کسی نشنیده بودم، پس به زبان انگلیسی با وارد صاحب آمریکایی که در مجلس بود تکلّمی نمود. جناب آقا خلیل مذکور که زبان انگیسی می داند به حضرت ورقا اظهار داشت که می دانید پروس صاحب چه می فرماید؟ فرمود نی. گفت می فرماید که ما این همه تورات و انجیل را به اهل اسلام می دهیم و هیچ از آن نمی فهمند و این طایفه به این خوبی معانی کتب مقدّسه را ادراک می نمایند و الحق در تفسیر این آیه و این مسأله حق با اینها است. پس به مستر پروس معروض داشتم که بحمدالله مسأله ی اولی حل شد و رفع اختلاف در این خصوص حاصل آمد. ( امّا مسأله ی ثانیّه) که اختلاف کتب مقدّسه با قرآن است. بلی بر حسب اختلافی که ملل و مذاهب سابقه در این سه کتاب مبارک توهّم نموده اند، ناچار در ردّ بعض آن ها شده اند. موسویان چون قاطع بر صحّت تورات و عیسویان چون قاطع بر صحّت تورات و انجیل هستند، قرآن را ردّ نموده اند و اهل اسلام چون قاطع بر صحّت قرآن مجید هستند، گفتند این تورات و انجیل مجعول و محرّف است. ولکن اهل بها بحمدالله هر سه کتاب منیر را کتاب ربّانی و وحی آسمانی می دانند و در نهایت موافقت می بینند و به حکم کریمه ی لامبدّل لکلمات الله و کریمه ی ( انّا نحن نزّلنا الذّکر و انّا له لحافظون) حفظ الهی را مانع از تغییر حجّت باقیه می دانند و کلام خداوند را مصون از رمی شیاطین و مداخله ی مبطلین می شناسند و تحریف کلمات الهی را تفسیر بغیر ما اراده الله می دانند. گوش ده تا من مبرهن سازمش/ و آنچه مستور است روشن سازمش مستر پروس به جدّی مرکّب از مزاحت و انقلابی آمیخته به بشاشت که شیمه ی فطریه ی اوست فرمود: فلانی به راستی و به صدق و صفا عرض می کنم، ما آن چه درباره ی محمّد و قرآن باید بدانیم دانسته ایم و حقیقتاً می گویم که ما زیر بار او نتوانیم رفت، در این مسأله گفتگو با ما حاصلی ندارد. به پاسخ معروض داشتم که ما به ملاحظه ی سابقه ی معرفت و قیام به لازمه ی محبّت به دیدن شما آمده ایم، قصد مباحثه نبود، اهل بها مراء و جدال را حرام می دانند و محبّت و وداد را اهمّ مراتب انسانیّت می شمارند. این مایه هم که در مباحثه اقدام رفت بر حسب میل شما بود و سبقت از شما شد. حضرت ورقا فرمود شما که در مسأله ی اولی جواب فلان را پسندیدید چه ضرر دارد در این مسأله هم گفتگو نمایید، شاید در این مقام هم جوابی بر وفق مرام مسموع دارد. مستر پروس فرمود همان است که گفتم و در این مقام مقاوله انجام یافت و صحبتی دیگر در میان آمد و بسیار اظهار اشتیاق نمود که این عبد را با خود به لندن برود، برای خدمت امر اعظم قبول ننمودم. باری ای برادر روحانی، اگر چه این تطویلات در مناظرات که امروز دوستان به حکم کریمه ی ( تدعی کلّ امّة الی کتابها) به آن گرفتارند، مفید فواید کثیره است، لکن مقصود اصلی این است که آن حضرت نیک دریابند که کلمه ی اوّلیّه که از آغاز به اعظم اسما نامیده شده است، به تصریح کلّ کتب آسمانی پیوسته در صورت بشری در میان خلق بوده و هست و خواهد بود. و نظر به این دقیقه است که منزل بیان علیه سلام الله الملک الرّحمان احکامی نازل فرموده است ( در صدر مجالس ننشینید و کودکان را در محلّ تعلیم فوق حدّ معیّن مضروب نسازید و احدی را محزون ننمایید) و امثال ذلک و اهل بیان از عدم ادراک مقصود، به آنچه آن حضرت بر ایشان خائف بود گرفتار شدند و از لطیفه ی اوامر مذکوره محجوب مانده، زبان به اعتراض گشودند، ما نفعهم نصح الحکیم فقضی علیهم کما قضی علی امثالهم امراً من لدی الله القادر الغالب القاهر العلیّ العزیز العظیم). ( نتیجه ی ثالثه) آنکه جمیع رسل اخبار فرموده اند که آن گوهر یکتا و جامع اسما که مرسل رسل است، در آخرالزّمان ظاهر خواهد شد و آفاق عالم را به جمال منیر خود منوّر خواهد داشت و یوم ظهور او در کتب سماویّه به اسامی متعدّده موسوم گشته است، مانند یوم الله و یوم الحسرة و ساعة و قیامت کبری و یوم الجمع و یوم الجزاء و امثالها و آثاری که در این یوم عظیم از این ظهور کریم ظاهر خواهد شد و مخصوص به این یوم است نه ایّام سایر انبیا، این است که اهل عالم بر یک دین و یک آیین متّفق خواهند شد و علوم و معارف، حتّی حِرف و صنایع ترقّی خواهند کرد و جمیع اجزای عالم، لباس جدید خواهند پوشید و جنگ و جدال به امر حضرت ذوالجلال معدوم خواهد شد، حتّی آلات حربیه به ادوات کسبیه مبدّل خواهد گشت و مظاهر ظلم و شیطنت مقهور و مغلوب و مطالع عدل و مظلومیّت عزیز و غالب خواهند شد. و عبادت اصنام از کلّ ارض محو خواهد گشت. این است بعض آثار کلیّه ی این یوم مهیب عظیم که در زبر و الواح از قلم حضرت فالق الاصباح از قبل سمت ترقیم یافته و بشارت آن به کلّ امم بالغ شده و آثار دیگرهم از قبیل خروج ( کوک و ماکوک) که در فرقان مجید ( یأجوج و مأجوج) تعبیر فرموده و نشر دعوت عیسویان در اقطار جهان و غیر ذلک نیز وارد شده است، که اکنون احصای آن ها برای نامه نگار ممکن نیست و البته علم آن جناب بر آن ها احاطه نموده، فانظر فی الکتب لتعرف انّ الله قد اخذ عهد یومه و ظهوره عن کلّ الامم بلسان المرسلین و اکمل النّعمة و اتمّ الحجّة علی جمیع من فی السّموات و الارضین. فیا من تنوّر من جذوات نار الظّهور و الشّارب من رحیق الطّهور، چون بر نتایج ثلاثه که مقدّمات مقصود است استحضار حاصل فرمودی، معروض می دارم که اگرچه جمیع انبیا و مرسلین به وساطت القای روح قدس در قلوب ایشان به امر حضرت ربّ العالمین مبعوث شدند و به مرور این نسیم روحانی بر افئده ی ایشان از جنّت اعلی که ابهی جمال مقدّس حضرت ذوالجلال است، استحضار یافتند و به قوّت همین روح که در کتب مقدّسه به جبرائیل و روح الامین و روح القدس و در آسمانی نامه ی پارسیان به بهمن تعبیر شده و واحد است بالذّات بر عالمیان غالب گشته، لکن همگی به لقای آن گوهر یکتا مشرّف نگشتند. آری هر که را بویی از آن اصل مینو به مشام جان رسید سرمست شد و هر کس رایحه ای از آن حقیقت جنّت استشمام نمود، برای دریافت دیدار چون بهارش جان بر سر دست گرفت. نظر فرما در مناجات های بزرگان گذشته که هنوز در دفتر جهان باقی است، چگونه برای ادراک لقای او تضرّع و ابتهال نموده و در مقام استدعا و سؤال برآمده اند، چه این لطیفه اصل مقصود است و این عطیه موجب ترقّی وجود، فاسأل الله من فضله ان لایحرمنی فی هذا الفجر البدیع و الیوم العظیم من مآثر لقائه الکریم لیحیی به هذا العظم الرّمیم انّه هو البرّ العطوف الرّحمن الرّحیم. از کلمات هر یک از مرسلین که هنوز تصریف ایّام محوش ننموده توان دریافت که کدام به این موهبت فائز شد و کدام محروم گشته اند. بلی حضرت ربّ الارباب وعده فرموده است که در یوم الجمع که به حکم کریمه ی ( یوم یجمع الله الرّسل) و کریمه ی مبارکه ی ( و جییء بالنّبیّین و الشّهداء) حتم و ناگزیر است، جمیع انبیا و اولیا و شهدا را در ظلّ اغصان مرحمت و تحت جناح عنایت جمع و مبعوث فرماید و به لقای خود که جان ها برای او ایثار نمودند، سرافراز گرداند. این است حکم حدیث و قدیم و من اصدق من الله حدیثا و حضرت خاتم النّبیّین و سیّدالمرسلین را که اعظم اشراط قیامت و به منزله ی شفق مبشّر قرب طلوع آفتاب حقیقت بود، در لیلة المعراج به لقای خود مشرّف فرمود. فنعم ما قاله افصح المتأخّرین: وعده ی دیدار هر کسی به قیامت/ لیلة الاسری شب وصال محمّد پس تفسیر آیه ی مبارکه این است که چون حضرت کلیم علیه بهاءالله الملک الحکیم به وساطت روح القدس از جانب حضرت روح الارواح رتبه ی رسالت یافت و بنی اسراییل را به وجود آن گوهر یکتا و توجّهش به نجات ایشان از ظلم فرعون و مصریان اعلام فرمود و ایشان را به ظهور الطاف الهی خرسند و مسرور ساخت. نظر به شوق قلبی خود و استدعای قوم که گفتند ( ارنا الله جهرة) در پیشگاه کبریا در مقام استدعای لقا برآمد و به مسئلت ( ربّ ارنی انظر الیک) زبان گشود، لکن چون هنوز افئده ی بشریّه که اثمار اشجار وجود است رتبه ی بلوغ نیافته و از حضیض اوهام ترقّی ننموده بودند و وجودات کالجبال الرّواسی از ظهور جمال اقدس مندک می شدند، به کلمه ی مبارکه ی ( لن ترانی) پاسخ یافت و فروغ خورشید لقا بر ایشان نتافت، حتّی یأتی الله بامره و نفی تابید، چنان که دیدن اهل لسان است معلّق به حیات اولی است و فوز به لقا موقوف به یوم جزا و نشاۀ اخری و فی ذلک لآیات لاولی النّهی. و بالجمله تفسیر آیه ی مبارکه این است که حضرت موسی علیه آلاف التّحیّة و البهاء معروض داشت: « پروردگارا خود را بنما تا تو را بینم»، فرمود مرا نخواهی دید، ولکن نظر به انیات کالجبال رجال دار هرگاه از تجلّی حضرت ذوالجلال رتبه ی استقرار یافت، به زودی مرا خواهی دید و از انوار لقا منوّر خواهی شد. این است که چون در نشاۀ اولی جبال انیات از تجلّی جامع اسما و صفات مندک می شد، ابواب لقا مسدود ماند و در نشاۀ اخری که در اراضی عرفان افئده کالجبال الشّامخه ی ارباب ایمان رتبه ی بلوغ و استقرار یافته، انوار آفتاب لقاءالله بر عالم تافته نسأل الله تعالی من سعة رحمته ان یجعلک من الجبال الرّاسیه فی نصره و من الشّموس الطّالعة فی سماء امره انّه بالاجابة جدیر و علی ما یشاء قدیر. یا حبیب قلوب الابرار، امروز که بامداد طلوع حضرت نورالانوار و فروردین ظهور ملک الملوک مقتدر مختار است، قدر وقت را بدانید و به تمام قوّت و سرور، بر نصرت امر مالک ظهور اقدام فرمایید. این عبد را ضعف و ناتوانی دریافته و موانع قیام به خدمت از هر سو فرا گرفته. شما را که اکنون بهار جوانی است و ایّام قوّت و کامرانی، عمر گرانمایه را در نصرت امر اعظم مصروف دارید و جهان را از شرک ذلّت و تیرگی ضلالت رهایی بخشید، سرور دانا در تحصیل علم و کمال است و عیش رجال در نصرت امرغنیّ متعال. پس امروز که آفتاب علم و دانش مشرق است در ازاله ی جهل از عالم سعی فرمایید و امروز که بهار ظهور حضرت مقتدر مختار است در غرس اشجار معرفت در قلوب ابرار کوشش نمایید. بهار عیش را وقت این قدر نیست/ چو فصل گل دو روزی بیشتر نیست زمان خوش دلی دریاب دریاب/ شتاب عمر بین در عیش بشتاب در محضر منوّر حضرت والد ماجد و اخ اعزّ امجد اطال الله بقاءهما و رزقنی مرّة ً اخری لقاءهما، از قِبل این عبد عرض سلام و تحیّت معروض دارید و در مجالس دوستان و محافل انس اخوان به دعای خیر، این مهجور را مسرور فرمایید. اقارب این ضعیف را که برای تحصیل ظن به آن خطّه مسافرت می نمایند، به قدری که حکمت اقتضا نماید متذکّر نمایید و بفرمایید: ای برادران گرامی قسم به دارای عالم و آفریننده ی امم که آفتاب عزّت از آن سو که شمایید غارب شده و نجم ذلّت طالع گشته و آیات فنا پدید آمده، تا وقت باقی است بشتابید و خود را از سیل هلاک نجات بخشید، تا چند خود را در فنون ظنون سرگردان دارید و تا کی نقد حیات بدیع جدید را در مکرّرات پوسیده ی پیشینیان مصروف نمایید؟ زیاده چه معروض دارم، رشحات غمام عنایت پیوسته بر آن حضرت و دوستان حضرت احدیّت مترشّح باد. 22 شهر ربیع الاوّل، سنه ی 1305، به خامه ی اقلّ فانی ابوالفضل گلپایگانی انجام یافت.
منبع: رسائل و رقائم جناب میرزا ابوالفضائل گلپایگانی، نوشته ی روح الله مهرابخانی، صفحه ی 182- 221. |